Khu di tích - thắng cảnh Hương Sơn là một quần thể văn hóa - tôn giáo Việt Nam, gồm 21 ngôi chùa, động thờ Phật, ngôi đền thờ Thần theo tín ngưỡng nông nghiệp bản địa và gắn liền với Phật giáo Đạo tràng, nơi tu hành đắc đạo của Bồ Tát Quán Thế Âm.

Quần thể Hương Sơn được xây dựng từ đời Lê Thánh Tông (1442 - 1497) và đã trải qua 11 đời Tổ sư. Tuy đã nhiều lần bị thực dân Pháp đốt phá, ném bom nhưng quần thể Hương Sơn luôn được Nhà nước, nhân dân địa phương và du khách thập phương quan tâm tu bổ, sửa chữa. Vì vậy, đến nay vẫn giữ nguyên được giá trị về lịch sử, danh thắng và đã góp phần làm nên nét văn hóa đặc sắc, đa dạng của đạo Phật Việt Nam.

Danh thắng Hương Sơn được tạo hoá ban tặng những nét độc đáo riêng, có giá trị đặc biệt. Quần thể này được tạo ra bởi hệ thống các núi đá vôi với nhiều hang động được hình thành từ hàng trăm triệu năm, kết nối với nhau bằng dòng chảy quanh co uốn lượn như dải lụa của Suối Yến; có hệ sinh thái động, thực vật phong phú, với trung tâm là cụm đền chùa, hang động - nổi tiếng nhất là động Hương Tích.

Xuôi theo dòng suối Yến, điểm đến đầu tiên của hành trình trẩy hội chùa Hương là đền Trình hay còn gọi là Ngũ Nhạc Linh Từ, một ngôi đền nhỏ nằm dưới chân một quả núi có 5 ngọn bên bìa phải của dòng suối Yến, cách bến đò khoảng 500m. Đền Trình thờ vị Thành hoàng là HÙng Lang đại vương – người có công cùng với Phù Đổng Thiên Vương đánh giặc Ân cứu nước thời vua Hùng Vương. Đất nước thanh bình, ông trở về sống với dân làng Yến Vĩ, khi mất được nhân dân lập đền tôn thờ. Du khách vào thăm chùa Hương, vào đền Trình thắp nén hương thơm cũng là dịp để “trình” đã vào cõi đất Phật.

Theo hai bờ suối Yến, núi đá nhấp nhô in hình trên mặt nước, ngọn nào cũng có tên: núi Đổi Chèo, núi Bưng, núi Con Voi, núi Mâm Xôi, núi Vụng Mát, núi Ba Đài, núi Con Gà và núi Giải Cờ. Ngọn núi nào cũng có sự tích người xưa truyền lại. Nơi “xứ sở thần tiên”, mỗi câu chuyện nhuốm màu huyền tích đã góp phần làm hấp dẫn du khách khi chuẩn bị bước chân lên núi thăm chùa.

Tiếp đến là chùa Thiên Trù với kết cấu hài hòa từ tam bảo, tiền đường đến nhà thờ tổ, nhà thờ mẫu, nhà khách… Đứng giữa sân chùa có thể cảm nhận được sự tráng lệ, kỳ vĩ của cảnh chùa, núi non. Ngôi chùa này, theo một số tài liệu mới tìm được thì khi xưa vua Lê Thánh Tông (1460-1497) đi tuần thú qua đây đã đóng quân nghỉ lại ở thung lũng ấy và cho lính thổi cơm ăn. Vua xem thiên văn thấy vùng này lâm vào địa phận của sao Thiên Trù - một sao chủ về việc ăn uống - nên đặt tên chùa là Thiên Trù.

Từ chùa Thiên Trù rẽ phải là hành trình đến động Hương Tích. Theo đường bộ, động Hương Tích cách chùa Thiên Trù 2004m. Cổng động Hương Tích được xây dựng bằng những phiến đá núi tạc vuông vức, hoàn thành việc xây dựng vào năm Đinh Mão (1927). Qua cổng đi xuống 120 bậc đá là tới động. Thiên nhiên từ hàng ngàn năm nay đã tạo dựng cho động Hương Tích một vẻ đẹp vừa thanh cao, vừa gần gũi với đời thường. Nhìn từ bên ngoài, động như một cái hàm rồng khổng lồ, thênh thang và sâu hun hút. Ngay chính giữa động là hòn thạch nhũ lớn có tên là Đụn gạo. Tưởng như người xưa đã đem những thứ, như: lợn mẹ, lợn con, đụn rơm, đụn gạo, quả bòng trái bưởi, cây bạc, cây vàng, khánh đá, cà sa nhũ Phật… vào hang động để thưởng ngoạn và cất giữ muôn đời cho con cháu.

Ngoài ra, còn rất nhiều điểm đến khác như: chùa Thanh Sơn, chùa Bảo Đài - Tuyết Sơn, chùa động Hinh Bồng,… Quần thể di tích thắng cảnh Hương Sơn, ngoài sự nổi bật về chùa chiền, hang động với hàng ngàn di vật quý do bàn tay con người nhiều đời xây dựng, tu sửa còn là vẻ đẹp hài hòa giữa di tích văn hóa và thiên nhiên. Nơi đây tiềm ẩn sự đa dạng về sinh vật cảnh. Sự gắn bó hệ sinh thái núi đá vôi với các thủy vực đã tạo lập và là cơ sở tạo lập sự vững bền cho phát triển hệ sinh thái nhân văn. Hệ sinh thái đa dạng sinh học này đã bao đời gắn bó với người dân xã Hương Sơn, vừa tô vẻ đẹp cho chùa chiền, vừa là nguồn sống của bao thế hệ.

Với những giá trị tiêu biểu, quần thể di tích danh thắng Hương Sơn đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là di tích Quốc gia đặc biệt năm 2017. Khắc phục hạn chế du lịch mùa vụ, Hương Sơn đang tìm lại vóc dáng thực thụ của một trung tâm du lịch văn hóa - sinh thái - tâm linh phía Nam Thủ đô, góp phần hiện thực hóa chiến lược phát triển du lịch Hà Nội thành điểm đến đặc sắc của khu vực, nỗ lực trở thành địa phương đi đầu trong công tác chuyển đổi số cho các điểm đến tâm linh truyền thống ở Việt Nam.